Lazcada Önekler-1

19/08/2005 21:51

Orjinal Dildeki Metin



ÖNEKLER
Lazca dilinde fiil yapısının, ”O+KÖK+U” şeklinde teşekkül ettiğini ve bu tip fiillere “TEMEL FİİL”, “O” önekinin yerine başka öneklerin gelmesiyle meydana gelen fiillere de “YÖNLÜ FİİL” adını verdiğimizi daha önceki konularda belirtmiştik.
Bu dilde yönlü fiilleri meydana getiren önekler; hareketin yönünü, biçimini, konumunu, şiddetini ve bunlara benzer birçok özelliklerini bize anlatırlar.
Bir fiil dili olan Lazcada ”ÖNEK” lerle ne gibi harikalar yaratıldığını bilebilmemiz için, şüphesiz bu kelimeleri çok iyi tanımamız gerekir. Ancak öncelikle, hem önek olarak kullanılan hem başka öneklerin başında yer alabilen hem de daha başka fonksiyonel birçok işlevleri yerine getiren ”K, KA, KAİ, KE, Kİ, KO ve KU” yu incelememizde yarar vardır.


K, KA, KO Önekleri:
1-Bu önekler hiçbir zaman mastar öneki olarak kullanılmazlar. Bunların bütünü çekim önekleridir. Ancak her fiilin yapısı, bunların kendilerine tatbik edilmesine uygun değildir.
2-K ve KA Önekleri tek başlarına kullanıldıklarında genellikle “Y” ile başlıyan yönlü fiillerde karşımıza çıkarlar.
Yezdimu: Almak K-yezdu Ka-yezdu (Aldı)
Yonç’u:Yukarı çekmek K-yonç’u Ka-yonç’u (Çekti)
Yoselu: Kalkmak K-yiselu Ka-yiselu (Kalktı)
Yextimu:Yukarı çıkmak K-yextu Ka-yextu (Çıktı)
Yomalu:Yukarı çıkarmak K-yiğu Ka-yiğu (Çıkardı). . Vb.
3-Bu önekler bir başka çekim önekinin önünde kullanılırlarsa, onlara bir parça istihza ve küçümseme ifadesini de katmış olurlar.
-Muç’o z’abuni stei oxoris komolaxen.
- Sanki hastaymış gibi evde oturaduruyor.
-Mextu do mjolişi tude puci stei ke3’adgitu.
- Gidip te dutun altında inek gibi duruverdi. . . . . Vb.
4-Bu öneklerin en önemli görevlerinden biri, şimdiki ve geniş zaman kiplerini birbirinden ayırtmasıdır. Ancak, bazı kiplerdeki çekimler hem geniş zamana göre hem de şimdiki zamana göre yapılabilmektedir. Şimdi bu uygulamaları örnekleri ile görelim.
a-Geniş zaman kipine ait çekimlerde, mutlaka ”KO veya başka bir önek” kullanılır.
-Çocuk bugün eve gelir.
-Bere andğa oxorişa ko-mulun.
b-Şimdiki zaman çekimlerinde kullanılmaz.
-Çocuk bugün eve geliyor.
–Bere andğa oxorişa mulun.
c-“Dili Geçmiş” ve “Mişli Geçmiş”zaman kiplerinin;
*Şimdiki zamanlı çekiminde kullanılabilir:
-Anne, dün akşam geldi.
-Nana, ğomamci ko-moxtu.
-Anne, dün akşam gelmiş.
-Nana, ğomamci ko-moxteen.
*Geniş zamanlı çekimlerinde kullanılmaz:
-Anne, dün akşam geldi.
-Nana, ğomamci moxtu.
-Anne, dün akşam gelmiş.
-Nana, ğomamci moxteen.
d-Gelecek zaman kipine ait çekimlerde kullanılmaz:
-Anne, bugün gelecek.
-Nana, andğa moxtasunon.
e-İstek kipinde:
*Geniş zamana göre çekiminde kullanılmaz.
-Anne, bugün gelsin.
-Nana-andğa moxtas.
*Şimdiki zamana göre çekiminde kullanılır.
-Anne, bugün gelsin.
-Nana andğa ko-moxtas.
f-Şart kipinde:
*Geniş zamana göre çekiminde kullanılmaz.
-Anne bugün gelse. .
- Nana andğa moxtasna.
*Şimdiki zamana göre çekiminde kullanılır.
-Anne bugün gelse.
-Nana andğa ko-moxtasna.
g-Gereklilik kipinde kullanılmaz.
-Anne bugün gelmeli.
-Nana andğa moxtimuşi ren.
h-Soru cümlelerinde:
*Soru kelimesi kullanılarak teşkil edilen soru cümlelerinde kullanılmaz.
-Çocuk neden yattı?-Bere mot inciru?
-Çocuk neden uyudu?
- Bere mot cans?
-Çocuk neden ağlıyor?
- Berek mot imgars?
*“İ”Soru ekiyle kurulan soru cümlelerinde, gerektiğinde kullanılabilir.
-Çocuk oturdumu?-Bere ko-doxedui?
-Çocuk Hopa’dan geldimi?-Bere Xopa’şen ko-moxtui?
-Çürük incir yenirmi?
X3apei luği iç’k’omeni?
i-Emir kipinde:
*Geniş zaman çekiminde kullanılmaz.
-Hey, çabuk gel!
–Epçi, manişa moxti!
*Şimdiki zamana göre çekimde kullanılır.
-Hey, çabuk gel!
–Epçi, manişa ko-moxti!
5-K, KA, ve KO önekleri ile esas fiile, (. . . . . vermek, . . . . . . durmak, . . . olmak, . . vb. ) gibi anlamlar katmak mümkündür.
a-Çocuk, kapının yanında oturuyor.
-Bere, nek’na k’ala elaxen.
b-Çocuk, kapının yanında oturuverdi.
-Bere, nek’na k’ala kelaxedu.
c-Çocuk, kapının yanında oturaduruyor.
-Bere , nek’na k’ala kaelaxen.
d-Çocuk, kapının yanında oturdu.
–Bere, nek’na k’ala ko-doxedu.
Burada a, b ve c cümlelerinde kullanılan ”ELOXUNU” yüklemindeki “ELO” öntakısı bir şeyin bitişiğini tarif ettiğinden, bu cümlede “yanında” anlamında kullanılan ”k’ala” zarfı kullanılmasa da olur. Ancak bu durumda tümleç görevi gören ”nek’na” kelimesinin, ismin “S” halinde; ”nek’na+s” şeklinde kullanılması gerekir. ”d” Cümlesinde ise “doxedu” yüklemi ile direkt olarak oturma eylemi tarif edildiğinden, anlamda kargaşa yaratmamak amacıyla, ismin “S” hali yerine bir zarf kullanılmaktadır.
6-Bu öneklerle, herhangi bir cümle elemanı üzerine ilgiyi çekmek mümkündür.
a-Güğüm, oluğun altında duruyor.
-K’uk’uma, maçxas e3’adgin.
Bu cümle geniş zaman çekiminde olup, vurgu özneyi teşkil eden ”K’uk’uma” kelimesinin üstündedir. Yani burada önemli olan şey, oluğun altında duran şeyin ne olduğunun bilinmesidir.
b-Güğüm oluğun altında duruveriyor.
K’uk’uma maçxas ki3’udgin. Cümlesinde ise ilgi, tümleç üstündedir.
c-Güğüm oluğun altında, durup duruyor.
K’uk’uma maçxas, kai3’udgin. Cümlesinde ilgi yüklem üstündedir. Yukarıda da izah edildiği gibi, bu cümlede tümleç ismin “S” halinde kullanıldığından, ” altında=k’ala” zarfının kullanılmasına gerek kalmamıştır.
d-Bu cümleyi “KO” ile teşkil edersek, bir zarf kullanılması zorunlu olacaktır.
-Güğüm, oluğun altında duruyor.
-K’uk’uma, maçxaş tude kodgin. . . Vb.
Kİ :Dik veya meyilli bir yerde, aşağıdan yukarıya doğru bir hareketi tarif eder.
-Sandıktan gömleği çıkardı.
- Yaşik’işen porça ki-şiğu.
-Anne, çocuğu kucağına aldı.
-Nanak bere ki-3’ikaçu.
-Değirmenden unu getirdi(yukarıya). -Mskibuşen mkiri ki-liğu.
KAİ: Kİ gibidir.
-K’oçis qonaşa ga’ri kailuğu.
-Adama tarlaya yemeği götürüverdi. (yukarıya doğru).
KU:Çok az kullanılmakla beraber, birlikteliği tarif eder.
-Mısıra fasulyeyi karıştırdı.
-Lazut’is lobiya ku-xuktu.
NOT: Bu öneklerin başka bir önekin önünde bulunması durumunda , bunların ifade ettiği anlamlar da diğer önekle birleşir.
YILMAZ AVCI
cumalepe@mynet. com

En Çok Okunan Dilbilgisi Kültür Sanat Yazıları
 » L A Z L A R...
 » Lazcada Fiiller-3...
 » İ S İ M (coxo)...
 » Lazcada Şiveler...
 » Lazcada Sayılar...
 » Lazcada Fiiller-1...
 » Lazca...
 » Lazcada Önekler-3...
 » Basit Cümle...
 » Laz Alfabesi - Lazuri Alboni...

En Çok Yorumlanan Dilbilgisi Kültür Sanat Yazıları